Achtergrondinformatie: Prostaat specifiek antigeen (PSA)

 
ServiceLabs is terughoudend in het aanbieden van onderzoeken naar kanker. PSA is de enige biomarker voor kanker die wordt aangeboden, op basis van onderstaande argumenten. ServiceLabs adviseert u onderstaande informatie te lezen voordat u de test aanvraagt. Ook de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Prostaatkanker (SWOP) biedt evenwichtige informatie via de website www.prostaatwijzer.nl/via.html. Daarop kunnen mannen zelf hun kans op prostaatkanker uitrekenen.
Voor uitvoerige achtergrond informatie over biomarkers en kankerbestrijding in het algemeen bevelen wij u de KWF uitgave Biomarkers en kankerbestrijding aan.

Wat is het doel van deze informatie?

Prostaatkanker is een ernstige ziekte. De PSA test kan een vroegtijdige waarschuwing geven dat prostaatkanker aanwezig is. Deze test is voor u beschikbaar. Maar het is van belang dat u beseft dat de experts van mening verschillen over het nut van de PSA test. Het is namelijk nog niet met zekerheid vastgesteld dat de PSA test levens kan besparen. Het doel van deze informatie is om u te helpen om te beslissen of u deze test wilt laten uitvoeren of niet.

Wat weten we van prostaatkanker?

Prostaatkanker is de tweede doodsoorzaak voor mannen in Nederland (20% van het totaal). In 2002 werd in Nederland bij ongeveer 7300 nieuwe patiënten deze ziekte vastgesteld. Prostaatkanker is zeldzaam onder de leeftijd van 50 jaar en de gemiddelde leeftijd op het moment van diagnose is 75 jaar. De kans op prostaatkanker is groter als binnen de familie prostaatkanker voorkomt en ook groter bij negroïde mannen. De ziekte komt vaker voor in de Westerse wereld, wat het vermoeden wekt dat de manier van leven invloed heeft, bijvoorbeeld de voeding.

De prostaatklier ligt onder de blaas. Prostaatkanker kan erg snel groeien, maar ook langzaam. Langzaam groeiende tumoren komen veel voor, hoeven geen klachten te geven en hoeven het leven ook niet te verkorten.

Wat is een PSA test?

De PSA test is een bloedtest die het gehalte aan PSA bepaalt in het bloed. PSA staat voor Prostaat Specifiek Antigeen. Deze stof wordt gemaakt door de prostaatklier als bestanddeel van sperma en lekt normaal gesproken ook een beetje naar het bloed. Dus de aanwezigheid van een beetje PSA in het bloed is normaal.

Een verhoogd PSA kan een eerste aanwijzing zijn voor de aanwezigheid van prostaatkanker. Maar ook andere aandoeningen (zoals vergroting van de prostaatklier, ontsteking van de prostaatklier of een infectie van de urinewegen) kunnen een verhoogd PSA geven. Ook het masseren van de prostaat door bijvoorbeeld mountain biken of een rectaal toucher (het bevoelen van de prostaat via de anus) kan een tijdelijk verhoogd PSA opleveren. Ongeveer 2 op de 3 mannen met een verhoogd PSA zullen bij verder onderzoek geen prostaatkanker hebben. Maar hoe hoger de PSA waarde, des te groter de kans op prostaatkanker. De PSA test kan ook prostaatkanker missen (de waarde is niet verhoogd, maar er is wel een prostaattumor aanwezig). Met name als de tumor nog in een zeer vroeg stadium is, kan de PSA test nog normale waarden geven.

Via de website www.prostaatwijzer.nl/via.html kan de kans op prostaatkanker uitgerekend worden aan de hand van de PSA waarde.

Wat gebeurt er na de PSA test?

Er zijn een drietal mogelijkheden:

• Het PSA is niet verhoogd: Prostaatkanker is onwaarschijnlijk, geen verdere actie
• Het PSA is licht verhoogd: Waarschijnlijk is er geen sprake van prostaatkanker, maar aanvullend onderzoek door een arts is nodig.
• Het PSA is duidelijk verhoogd: U zult door uw (huis)arts waarschijnlijk verwezen worden naar een uroloog voor verder onderzoek.

Als het PSA verhoogd is, welk aanvullend onderzoek kan dan worden uitgevoerd?

Als het PSA gehalte duidelijk verhoogd is, zal er een waarschijnlijk een prostaatbioptie worden geadviseerd. Er zullen dan kleine stukjes van de prostaatklier worden weggenomen met behulp van naalden. Dit gebeurt via de anus. De meeste mannen vinden dit onderzoek onplezierig en een aantal vinden deze ingreep pijnlijk. In enkele gevallen kan er een complicatie optreden, bijvoorbeeld een infectie.

Ongeveer twee van de drie mannen waarbij een prostaatbioptie wordt gedaan blijken geen prostaatkanker te hebben. Maar een bioptie kan soms ook een (kleine) tumor missen. Ook na een gunstige uitslag van een bioptie kan ongerustheid over prostaatkanker blijven bestaan.

Als prostaatkanker is een vroegtijdig stadium wordt ontdekt, wat zijn de behandelmogelijkheden?

De drie meest belangrijke behandelingen zijn:

• Bestraling (radiotherapie): Hiervoor wordt de prostaat een aantal keren bestraald. Het doel is om de patiënt te genezen en de prostaatkanker te verwijderen. Maar er kunnen ook bijwerkingen optreden. Impotentie (erectie problemen) kan voorkomen bij 2 tot 6 van iedere 10 mannen (25-60%). Eén op de tien (10%) kan diarhee of darmproblemen krijgen. Eén op de twintig (5%) kan blaasproblemen krijgen.
• Operatie (chirurgische verwijdering van de prostaat): Het doel is om de patiënt te genezen en de prostaatkanker te verwijderen. Maar er kunnen ook hier bijwerkingen optreden. Tot twee op de tien mannen (20%) kan wat blaasproblemen krijgen. Impotentie (erectie problemen) kan voorkomen bij 2 tot 8 van iedere 10 mannen (20-80%) na een operatie.
• Actief vervolgen (afwachten zonder behandeling): Hier wordt met regelmatige controles in de gaten gehouden of de kanker niet te hard groeit. Het voordeel is dat voor veel mannen de bijwerkingen van bestraling of operatie worden voorkomen. Als er tekenen zijn dat de kanker zich ontwikkelt zal behandeling worden aangeboden. Het nadeel van deze benadering is dat de kanker zich misschien ontwikkelt tot een verder stadium. Sommige mannen vinden de onduidelijkheid erg moeilijk om mee om te gaan.

Samengevat, moet ik kiezen voor een PSA test?

Uiteraard is dat een persoonlijke keuze die u, eventueel in overleg met uw naasten, zelf dient te maken. Daarbij dient u zelf de hierboven besproken zaken voor uw situatie in te schatten en af te wegen.

Voordelen:

• Een normaal resultaat kan geruststellend werken.
• Prostaatkanker kan gevonden worden voordat er symptomen zijn.
• Vroegtijdig opsporen kan van voordeel zijn bij de behandeling.
• Als de behandeling slaagt worden de gevolgen van een gevorderde tumor voorkomen.

Nadelen:

• Prostaatkanker kan worden gemist en er kan vals alarm zijn (vals verhoogd).
• Ik ben misschien onnodig ongerust geweest en heb onnodig onderzoek ondergaan wanneer er geen prostaatkanker wordt gevonden.
• Er kan een langzaam groeiende tumor worden gevonden, die mogelijk nooit symptomen gaat geven en mijn leven niet zal verkorten.
• De belangrijkste behandelingen van prostaatkanker hebben met grote kans vervelende bijwerkingen en er is geen garantie dat de behandeling effectief is.

Deze informatie is onder andere ontleend van de Cancer Research UK Primary Care Education Research Group van de Universiteit van Oxford, UK.

 
PSA velocity (PSA snelheid)

Met de leeftijd stijgt het PSA. Dat is normaal. Echter de snelheid waarmee het PSA stijgt mag niet te hoog zijn (niet meer dan 0,75 ug/liter per jaar). Als het PSA te snel stijgt is er sprake van een verhoogde kans op prostaatkanker, ook als het PSA nog niet verhoogd is. Dit kan bijvoorbeeld als het PSA in een jaar stijgt van 1 naar 2 ug/liter. Uiteraard is de PSA velocity ook verhoogd bij een prostaatontsteking.

Als voor de tweede keer een PSA bepaling wordt uitgevoerd bij dezelfde persoon, wordt automatisch de gratis PSA velocity toegevoegd, indien de tweede meting tenminste 165 dagen na de eerste meting plaatsvindt. Deze periode is ingesteld om de berekening betrouwbaar te maken. Iedere PSA meting heeft een bepaalde onbetrouwbaarheid. Door een PSA velocity te berekenen uit twee metingen kort op elkaar, zou een resultaat verkregen kunnen worden dat niks met de werkelijkheid te maken heeft. De periode van 165 dagen voorkomt dit effect.

Aanvullende informatie

Als bij personen zonder klachten gezocht wordt naar ziekten, noemt men dit ook wel screening. Screening kan in bepaalde gevallen zeer waardevol zijn om vroegtijdig een afwijking of ziekte op te sporen. Dit met name als er in bepaalde gevallen een verhoogd risico op de ziekte kan worden verwacht. Een van de mogelijkheden voor screening is het bepalen van PSA, een test voor prostaat kanker. Over het algemeen zijn laboratoriumtesten niet geschikt om te screenen op kanker. PSA is mogelijk een uitzondering.

Op dit moment wordt PSA veelvuldig gebruikt om te screenen voor prostaatkanker. Bij oudere mannen neemt het aantal prostaatkanker gevallen toe en daarom wordt in de USA aanbevolen om bijvoorbeeld vanaf 50 jaar jaarlijks de PSA waarde te laten bepalen. In Europa wordt vaak gekozen voor een periode van 2 of 4 jaar tussen de PSA testen. Met name als er in de familie prostaatkanker voorkomt zou men kunnen overwegen om onderzoek te doen. Dit echter wel met afweging van de hierboven gegeven informatie over risico's op bijwerkingen. Het is bekend dat door jaarlijkse controle een tumor in veel gevallen in een vroegtijdig stadium kan worden ontdekt; tot meer dan 5 jaar voordat er klachten zouden zijn ontstaan. Aangezien prostaattumoren doorgaans langzaam groeien, is screenen alleen zinvol bij een levensverwachting van meer dan 10 jaar. Ondertussen zijn er sterke aanwijzingen dat als het eerste resultaat van de PSA test kleiner is dan 1 ug/L, de volgende PSA test pas na 5 jaar hoeft plaats te vinden. Dit uiteraard alleen als er geen klachten optreden die met de prostaat samenhangen.

Op dit moment wordt er uitgebreid wetenschappelijk onderzoek verricht om aan te tonen of het nuttig is om op grote schaal (bijvoorbeeld landelijk) te screenen op prostaatkanker. Vooralsnog ontbreekt het wetenschappelijk bewijs om hierover uitspraken te kunnen doen. Recent is echter duidelijk geworden dat wanneer bij het ontdekken actief wordt ingegrepen (operatie en/of bestraling), daadwerkelijk een gemiddeld langer overleven wordt bereikt vergeleken met afwachten zonder behandeling. Met name wanneer de tumor vroeg werd ontdekt was de te behalen winst groter. Probleem hierbij is wel dat deze resultaten gelden voor de bestudeerde groepen als geheel. Het is dus goed mogelijk dat voor individuele leden van de groep met actief ingrijpen er geen sprake was van winst, maar zelfs van verlies.